# Details and results

Quellenexzerpt:
Quod si quicumque iudex cuiuscumque clericum absque causa criminale , id est homicidio , furto et maleficio , hoc facere fortasse praesumpserit , quamdiu episcopo loci ipsius visum fuerit , ab ecclesiae liminebus arceatur.

Kommentar:
Cf . Hinschius IV , 849 , n . 7 ; 850 , n . 4


Quellenexzerpt:
In prophetis legitur, quia de alienigenis contra interdicta Dei Hebrei sortiti fuissent uxores , populum Dei a gentibus superatum;


Text:
Epistola Episcoporum provinciae turonesis ad plebem

Quellenexzerpt:
Denique pastor et cum lupo videtur conniventiam facere , si permittit rapere , cum possit obstare , praesertim cum sermone prophetico animae commissae plebis requirantar ad singula de manibus sacerdotes


Quellenexzerpt:
Si quis clericus , monachus , saecularis divinationem vel auguria credederit observanda vel sortes , quas mentiuntur esse sanctorum , quibuscumque potaverint intimandas , cum his , qui iis credederint , ab ecclesiae conmunione pellantur.


Quellenexzerpt:
De incantationibus, auguriis vel divinationibus et de his, qui tempestates vel alia maleficia faciunt.


Quellenexzerpt:
Zauberer und Warsager sollen sich entschuldigen mit einem glüendem Eisen und brennheissen Wasser; wo ihnen dasselbig unschädlich sey, so sie es  mit blossen Händen berühren oder dieselb darein stossen, soll ihr Unschuld bezeugt seyn.

Kommentar:
Nihil de his rebus in codice Guelferbytano legitur , sed ad c . 8 v . supra p . 214 l . 2 , cf . Etiam  #Wahrsager #Zauberer (Lat. Entsprechung wohl #veneficus #necromantus, vgl. S. 219)


Quellenexzerpt:
Sunt quaedam pia loca, ut fertur, in diversis regionibus inventa, quae ita impia solitudine et sacerdotibus destituta nulloque debito ibidem resonante existunt officio, ut, cum sint pro sola Die laude constituta, divino adtestante oraculo: …


Quellenexzerpt:
Unde prophetico atque apostolico oraculo hinc inde animus armari iubetur Christianus, ut neque ad dexteram neque ad sinistram eu declinare fas sit. In tribulatione ergo multifariisque adversitatibus et calamitatibus mundi non dissimulanter, sed …


Quellenexzerpt:
Enimvero quoniam cognovimus nonnullus inveniri sequipedas erroris antiqui, qui kalendas Ianuarii colunt, cum Ianus homo gentilis fuerit…


Quellenexzerpt:
Sunt etiam qui in festivitate cathedrae domni Petri intrita mortuis offerunt et post missas redeuntes ad domus proprias ad gentilium revertuntur errores et post corpus Domini sacratas daemoni escas accipiunt.


Quellenexzerpt:
Si quis Christianus, ut est gentilium consuetudo, ad caput cuiuscumque ferae vel pecudis, invocatis insuper nominibus paganorum…


Quellenexzerpt:
Conperimus ita a Christianis auguria observari, ut simili paganorum scelere conparetur. Sunt etiam nonnulli, qui cum paganis comedunt cibos… Quod si neglexerint et idolatriis vel immolantibus se miscuerint, paenitentia tempus exsolvant.


Text:
Concilium sub Sonnatio ep. Rem. Hab. A. 627-630

Quellenexzerpt:
Item de his, qui auguria vel paganorum ritus inveniuntur imitari vel cum paganis superstitiosos comedunt cibos…


Quellenexzerpt:
De incantatoribus vel eis, qui instinctu diabuli cornua praecantare dicuntur…


Text:
Concilium Autissiodorense Hab. Circa A.573-603

Quellenexzerpt:
Non licet ad sortiligos vel auguria respicere nec ad caragius nec ad sortes, quas sanctorum vocant, vel quas de lignum aut de pane faciunt, aspicere, nisi, quaecumquae homo facere vult, omnia in nomine Domini faciat.

Kommentar:
1 sortilocus OV, sortilogus M ad auguria OM


Text:
Concilia Rispacense, Frisingense, Salisburgense A.800

Quellenexzerpt:
Venefici et necromantae candentis ferri examine probentur.


Quellenexzerpt:
… ut noverint magicas artes incantationesque quibuslibet infirmitatibus hominum nihil posse remedii conferre…


Text:
Appendices ad Concilia A.813 A.Karoli Magni Capitula E Canonibus Excerpta

Quellenexzerpt:
Quod magice artes atque incantationes nihil prosint: TUR cap. XLII


Quellenexzerpt:
De pugna duorum, quod wehadinc vocatur, ut prius non sortiantur, quam parati sint, ne forte carminibus vel machinis diabolicis vel magicis artibus insidiantur.


Quellenexzerpt:
Decrevimus quoque, quod et pater meus ante praecipiebat, ut, qui paganas observationes in aliqua re fecerit, multetur et damnetur quindecim solidis.


Quellenexzerpt:
ut singulis annis unusquisque episcopus parrochiam suam sollicite circumeat, populum confirmare et plebes docere et investigare et prohibere paganas observationes, divinos vel sortilogos, auguria, filacteria, incantationes vel omnes spurcitias gentilium


Quellenexzerpt:
decrevimus … ut populus Dei paganias non faciat, sed ut omnes spurcitias gentilitatis abiciat et respuat, siva sacrificia mortuorum sive sortilegos vel divinos sive filacteria et auguria sive incantationes sive hostias immolaticias…

Kommentar:
Bemerkung zu filacteria: sive (profana) sacrificia


Quellenexzerpt:
quas stulti homines iuxta aecclesias ritu pagano…quos nied fyr vocant…paganorum observationes diligentes prohibeant

Kommentar:
1) Id est amuleta ad arcendos vel pellendos morbos; v. Ducange s.v. phylacterium.        2) nied fyr ] ita V1, nied feor B1, niedfis B2, niedfrs B3, nejdfyr M1, nidfrs M2, nedfrsM2, nedfratres BL.


Quellenexzerpt:
Si quis Kalendas Ianuarias aut bruma ritu paganorum observaverit, anathema sit.


Quellenexzerpt:
[…] nono, ut nullus Kalendas Ianuarias et brumas ritu paganorum colere praesumat […]


Quellenexzerpt:
…ut nullus Kalendas Ianuarias et bromas ritu paganorum colere praesumat. Si quis Kalendas Ianuarias et bromas colere praesumpserit aut mensas cum dapibus in domibus praeparare et per vicos et per plateas cantationes et choros ducere… anathema sit.


Quellenexzerpt:
De incantationibus, auguriis vel divinationibus et de his, qui tempestates vel alia maleficia faciunt…


Quellenexzerpt:
… qui proprio de stilo translatus in Latino palato 'oris augurium' resonat vel 'ore quievit' …


Text:
Concilium Francofurtense A.794 Epistola Hadriani I. Papae Ad Episcopos Hispaniae Directa

Quellenexzerpt:
Hinc etiam alius propheta, membrum scilicet sacri corporis, ex persona summi capitis tropica clamat involvente vaticinia nube: …


Quellenexzerpt:
Extant et alia pernitiosissima mala, quae ex ritu gentilium remanisse non dubium est, ut sunt magi, arioli, sortilegi, venefici, divini, incantatores, somniatorum coniectores, quos divina lex inretractabiliter puniri iubet, de quibus in lege dicitur…


Quellenexzerpt:
… magorum et hariolorum phitonissarumque superstitionibus non intendere, …


Text:
Concilium Aquisgranense A.836 Epistola Concilii Aquisgranensis Ad Pippinum Regem Directa

Quellenexzerpt:
Melior est enim oboedientia quam victimae et auscultare magis quam offerre adipem arietum, quoniam quasi peccatum ariolandi est repugnare et quasi scelus idolatriae nolle adquiescere.


Quellenexzerpt:
… sed sua concinnat et fabricat et iuxta Salomonem in similitudinem arioli et coniectoris aestimat quod ignorat.


Quellenexzerpt:
… qui in similitudinem arioli et coniectoris aestimat quod ignorat…


Text:
Concilium Parisiense A.825 Libellus Synodalis Parisiensis

Quellenexzerpt:
Caverat enim, ne in aliquam domum ad se introirent veteri usus augurio, ne superventu suo. Si quid maleficii artis habuisset, eum superando deciperent.


Quellenexzerpt:
Magos et ariolos et maleficos terrae vivere ne patiamini.


Quellenexzerpt:
Ferunt enim suis maleficiis aera posse conturbare et grandines inmittere, futura praedicere, fructus et lac auferre aliisque dare et innumera a talibus fieri dicuntur.


Quellenexzerpt:
Qui divinationes expectunt et more gentilium subsecuntur aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica aut expiandi causa…


Quellenexzerpt:
De expetentia autem divinationum vel maleficiorum scriptum quidem in sacris habemus canonibus […] Qui divinationes expectunt et more gentilium subsequuntur, aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica, sub regula…

Kommentar:
17) Ankyra 314 c. 23 (TURNER, EOMIA 2 S.113, Version der Dion.-Hadr.).


Quellenexzerpt:
Unde ad illorum similitudinem sortes […] divinationes et maleficia esse decernimus. Quamobrem volumus illas omnino dampnari et ultra inter christianos nolumus nominari, et ut abscindantur sub anathematis interdicto prohibemus.


Quellenexzerpt:
Quia pestiferas adhuc stirpes et reliquias artis magicae in tantum vigere ad nos perlatum est, ut quaedam maleficae inlicitum amorem aliorum mentibus…

Kommentar:
63) Zu Begriff und Geschichte der Magie und ihrer Bekämpfung  im weltlichen und kirchlichen Recht vgl. J. HANSEN, Zauberwahn, Inquisition und Hexenprozess im Mittelalter (1900) S. 36ff. ; P. RICHE, La magie a l'époque carolingienne, …


Quellenexzerpt:
Et sanctus Cyprianus regis ministerium esse dicit, impios de terra perdere, homicidas, periuros, adulteros, veneficos, sacrilegos non sinere vivere.


Quellenexzerpt:
Unde nos omnes in divina misericordia spem propter tantae devotionis auspicium habentes ac firmisse scientes, quod potens sit in ipso iuvene implere, qui operatus est bene velle…


Quellenexzerpt:
Alioquin genetlianorum, qui diffinerunt omnia in incertum, error stultissimus olim ab ecclesia catholica condemnatus, non solum ecclesiasticis, verum et publicis legibus superinduci videbitur.

Kommentar:
41) Die genethliaci sind Astrologen, die vor allem in Schriften Augustins immer wieder mit diesem Wort bezeichnet werden, vgl. z.B. Augustinus, De doctrina christiana II 21, 32 (CC32 S.55) und De civitate Die XXII 28 (CC48 S.856);


Quellenexzerpt:
… ut unum ovile unius pastoris sanctae scilicet et individuae trinitatis perpetua visione et perfecta cognitione, quae est non solum hominum, sed et angelorum vita, sine fine gaudeat, societate gloriosa repletum…


Quellenexzerpt:
Quasi peccatum ariolandi est, repugnare; et quasi scelus idolatriae, nolle adquiescere.


Quellenexzerpt:
… quoniam quasi peccatum ariolandi est… Quo contra ariolandi peccatum inoboedientia dicitur… Si enim quasi peccatum ariolandi est repugnare et quasi scelus (Wechsel zu S. 451) idolatriae nolle adquiescere…


Quellenexzerpt:
Quo contra ariolandi peccatum inoboedientia dicitur… Si enim quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idolatriae … et sacra scriptura inoboedientiam idolatrię atque ariolationi comparet non mediocriter in iudicium beati Gregorii


Quellenexzerpt:
… quasi ariolandi peccatum est, inquit, repugnare, et quasi scelus idolatrię nolle adquiescere.


Quellenexzerpt:
Si quis ariolis, aruspicibus vel incantatoribus observaverit aut phylacteriis usus fuerit, anathema sit.


Quellenexzerpt:
Quod et factum displicet, et in futurum fieri prohibemus, quia plus causa ariolandi esse dinoscitur quam supplementum catholicae legis.


Quellenexzerpt:
Homicidae, malefici, fures, sacrilegi, raptores, venefici, adulteri et qui raptum fecerit vel falsum testimonium dixerit seu qui ad sortilegos magosque cucurrerint, …


Quellenexzerpt:
Quid enim interest inter omnia mortifera crimina, utrum homicidio vel adulterio an veneficio quis puniatur?


Quellenexzerpt:
… pernitiosissime discedemus et nichil certi tenentes in sectam genehliacorum, id est mathematicorum, offendemus, qui diffinierunt omnia in incertum.


Quellenexzerpt:
… ut hereticorum fabulas et vana prodigia et signa precursoris antikristi non sectantur, sed ad canonica iura et ad viam verae doctrinae convertantur…


Quellenexzerpt:
… per patriarchas et legis doctores atque prophetas ac iustos verbis et prodigiis praedicans consolando praemisit.


Quellenexzerpt:
… quae ex paganorum ritu adhuc superesse videntur, scilicet magica, sortes, philacteria, veneficię, divinationes, incantationes, somniorum coniectationes, quę omnia puniri iubet lex divina, quia manifestissime in talibus servitus est diabolica.


Quellenexzerpt:
Qui divinationes expectunt et morem gentilium subsecuntur aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt exquirendi aliquid arte malefica aut expiandi causa, sub regula quinquennii iaceant secundum gradus poenitentię  diffinitos.


Text:
Troyes 11.August bis Mitte September 878

Quellenexzerpt:
Quicumque fidelium auguria, auspitia sive sompnia, id est divinationes quaslibet, more gentilium observaverint sive sortes, quas mentiuntur esse sanctorum, quicumque clerici vel laici detecti fuerint vel consulere vel docere, aut in domos suas huiusmodi..


Text:
Süditalien Anfang oder Mitte des 9. Jahrhunderts (887?)

Quellenexzerpt:
Auguriis vel incantationibus servientem a conventu ecclesiae separandum; similiter et Iudaicis superstitionibus vel feriis inhaerentem.

Kommentar:
29) Auguriis- inhaerentem: Statuta ecclesiae antiqua c.83 (CC 148 S.179), zitiert in Collectio Vetus Gallica als c.55,2 (MORDEK S.578). Vgl. zu den Bestimmungen gegen Aberglauben im frühmittelalterlichem Kirchenrecht P. HERSPERGER, Kirche, Magie und …


Quellenexzerpt:
Ut nullus christianorum observet diem et lunam ad coniungendam sponsum vel sponsam vel aliter incipiendum vel aliquod opus faciendum, nisi lunam tantum et non diem in minucione sanguinis et succisione arborum vel plantacione et hoc propterea, …

Kommentar:
23) In der kanonistischen Tradition findet sich ein ähnliches Verbot allein bei Martin von Braga, Capitula c.72: … (hg. Von BARLOW, Martini episcopi Bragensis opera S.141).


Quellenexzerpt:
Alioquin genetlianorum, qui diffinierunt omina in incertum, …


Text:
Concilium Autissiodorsense, hab. Circa A.573-603

Quellenexzerpt:
Non licet kalendis Ianuarii vetolo aut cervolo facere vel streneas diabolicas observare, sed in ipsa die sic omnia beneficia tribuantur, sicut et reliquis diebus

Kommentar:
Fußnote zu diebus: Cf. Conc.Turon.a.567 c.23 (22); Loening II, 462


Quellenexzerpt:
Non licet conpensus in domibus propriis nec perivgilius in festivitates sanctorum facere nec inter sentius aut ad arbores sacrivos vel ad fontes vota dissolvere, nisi, quicumque votum habuerit, in ecclesia vigilet et […]

Kommentar:
Fußnote zu facere: Cf. Thom. P. I, l.2, c.75, num. 9. ; Fußnote zu dissolvere: Cf. Conc. Aurel. A. 533 c. 12; conc. Turon. A. 567 c. 23 (22)


Quellenexzerpt:
[…] semper illos admoneat more pastorali, abstineant se a fornicatione, a periuriis, a furtis, ab idolorum contagiis, ut vota non solvant more paganorum, sed soli Deo cum timore et rverentia decimas offerant […]


Quellenexzerpt:
"Aldebertus, cuius nobis actus et nefaria commenta relecta sunt […] qui etiam sub obtentu angelorum in suo auxilio demones invocat, sit ab omni officio sacerdotali alienus, agens poenitentiam pro commissis et amplius iam populum minime seducat"


Quellenexzerpt:
"Quia octo nomina angelorum, quae in sua oratione Aldebertus invocavit, non angelorum, praeterquam Michaelis; sed magis demones in sua oratione sibi ad prestandum auxilium invocavit"


Quellenexzerpt:
[…] quantum pro mea exiguitate futurum opinio ex presentibus futura coniectans auguratur multorum


# Sources

Band:
Die Konzilien der karolingischen Teilreiche 843-859


Band:
Die Konzilien der karolingischen Teilreiche 860-874


Band:
Die Konzilien Deutschlands und Reichsitaliens 916-1001. Teil 1: 916-961


Band:
Die Konzilien Deutschlands und Reichsitaliens 916–1001. Teil 2: 962–1001


Band:
Die Konzilien der karolingischen Teilreiche 875-911


